Bulutların Ardında Kalan Keşif: Le Gentil ve Venüs Geçişi
Ön Bilgi
Fransız astronom Guillaume Le Gentil, 1761 ve 1769 yıllarındaki Venüs geçişlerini gözlemlemek için on bir yıl süren zorlu bir yolculuğa çıktı. Temel hedefinde başarısız olsa da, Hint Okyanusu ve Hindistan'da yaptığı coğrafi, biyolojik ve etnografik çalışmalarla dönemin Avrupa bilimine önemli veriler sağladı.
18. yüzyılda astronomların çözmeye çalıştığı en büyük problemlerden biri, Dünya ile Güneş arasındaki mesafenin, yani Astronomik Birim’in (AU) hassas ölçümünü yapmaktı. Edmond Halley’in yüzyılın başında öne sürdüğü yönteme göre, Venüs’ün Güneş diski önünden geçişi Dünya’nın farklı noktalarından hassas zamanlamayla gözlemlenebilirse, paralaks (ıraklık açısı) hesaplamaları kullanılarak Güneş sisteminin ölçeği bulunabilirdi. Venüs geçişleri nadir doğa olaylarıdır ve 1761 ile 1769 yıllarında art arda iki geçiş yaşanacaktı. Ne var ki bir sonraki geçiş ise 1874 yılında yani tam 105 yıl sonra gerçekleşecekti. Fransız Bilimler Akademisi, bu eşsiz fırsatı değerlendirmek üzere Dünya’nın çeşitli bölgelerine bilim insanları gönderdi. Bu araştırmacılardan biri de Guillaume Le Gentil’di.
Le Gentil, 6 Haziran 1761’deki geçişi gözlemlemek amacıyla Mart 1760’ta Paris’ten ayrılarak Fransa’nın Hindistan’daki kolonisi Pondicherry’ye doğru yola çıktı. O dönemde kıtalararası deniz yolculukları aylar sürüyor, fırtınalar ve salgın hastalıklar rotaları sürekli değiştiriyordu. Dahası, Avrupa’da Yedi Yıl Savaşları devam ediyordu. Le Gentil’i taşıyan gemi Hint Okyanusu’na ulaştığında, Pondicherry’nin İngiliz kuvvetleri tarafından kuşatıldığı haberi geldi. Gemi, güvenli bir liman bulmak amacıyla Mauritius’a (dönemin adıyla Île de France) dönmek zorunda kaldı. Venüs geçişi günü geldiğinde Le Gentil hâlâ seyir hâlindeki bir gemideydi. Sallanan güvertede yaptığı gözlemler, Halley’in yönteminin gerektirdiği hassas zaman ve konum ölçümleri için kullanışsızdı.
İlk hedefinde başarısız olan Le Gentil, bir sonraki geçiş için sekiz yıl beklemeye karar verdi. Avrupa’ya dönüp tekrar bu uzun yolculuğa çıkmak yerine bölgede kalarak araştırmalarına devam etmeyi seçti. Bu uzun bekleme süresi boyunca Madagaskar, Mauritius ve çevresindeki adaların haritalarını çıkardı. Bölgenin bitki örtüsünü, deniz akıntılarını ve yerel halkların geleneklerini kaydetti.
Zaman ilerledikçe Le Gentil, 1769’daki geçiş için ideal gözlem noktasını belirlemek zorundaydı. Manila’ya gitmeyi düşündü ancak İspanyol yetkililerle yaşayabileceği sorunları hesaba katarak rotasını tekrar Pondicherry’ye çevirdi. İngiliz ve Fransızlar arasındaki barış antlaşmasının ardından Pondicherry yeniden Fransız kontrolüne geçmişti. Le Gentil, 1768’de şehre ulaşarak eski bir Fransız valisinin yıkık sarayının üzerine gözlemevi inşa etti. Teleskoplarını, sarkaçlı saatlerini ve diğer ölçüm cihazlarını titizlikle kalibre ederek 3 Haziran 1769 sabahını beklemeye başladı.
Geçiş gününden önceki haftalar boyunca hava hep açıktı. Ancak 4 Haziran sabahı gökyüzü beklenmedik şekilde bulutlarla kaplandı. Venüs, Güneş diskinin önünden geçerken Le Gentil’in görüş alanında yalnızca yoğun bulut tabakası vardı. Olay sona erdikten kısa süre sonra ise bulutlar dağıldı ve hava tamamen açtı. Yıllar süren hazırlık, binlerce kilometrelik yolculuk ve çekilen onca sıkıntı birkaç saatlik hava muhalefeti nedeniyle boşa gitmişti.
Gözlem başarısızlığının ardından Le Gentil, Hint astronomisi üzerine çalışmaya yoğunlaştı. Yerel astronomların tutulmaları ve gezegen hareketlerini hesaplama yöntemlerini inceledi. Avrupalıların o güne dek bilmediği Hint takvim sistemleri ve matematiksel modellemeler hakkında kapsamlı notlar tuttu.
Geri dönüş yolculuğu da gidişi kadar zorlu oldu. Dizanteriye yakalandı, gemisi fırtınada hasar gördü ve haftalarca gecikmeler yaşadı. Ekim 1771’de, Paris’ten ayrılışından tam on bir buçuk yıl sonra evine ulaştı. Döndüğünde karşılaştığı manzara ise astronomik bir hayal kırıklığından çok daha fazlasıydı. Yıllardır kendisinden haber alınamadığı ve mektupları yerine ulaşmadığı için yasal olarak ölü ilan edilmişti. Fransız Bilimler Akademisi’ndeki koltuğu başkasına devredilmiş, mal varlığı ve mülkleri akrabaları tarafından paylaşılmıştı.
Le Gentil, yaşadığını kanıtlamak ve haklarını geri almak için uzun bir hukuki mücadele vermek zorunda kaldı. Kralın doğrudan müdahalesiyle Akademi’deki konumunu geri kazandı, ancak mal varlığının önemli bir kısmını kurtaramadı. Buna rağmen pes etmedi; Hindistan ve Hint Okyanusu’nda geçirdiği yıllara ait coğrafi, biyolojik ve astronomik notlarını iki ciltlik kapsamlı bir eser hâlinde yayımladı. Fransız bilim insanı, Hindistan’da yerel astronomların hesaplama yöntemlerini de inceledi. Özellikle tutulmaların öngörülmesinde kullanılan yöntemler ve Hint astronomi geleneği üzerine tuttuğu kayıtlar, bölgedeki bilimsel birikimin Avrupa’da tanınmasına katkı sağladı.Venüs geçişini gözlemleyememiş olsa da, Avrupa’nın Doğu dünyasına ait astronomi geleneğini ve coğrafyasını tanımasına sunduğu katkılarla bilim tarihinde kendi yerini edindi.
Kaynaklar